Sequeres històriques a Espanya: estat de la qüestió sobre la recerca al voltant d’aquest fenomen natural i resultats obtinguts a partir de fonts documentals
Resum
El present article té com a objectiu principal presentar l’estat de la qüestió sobre els estudis que han tractat les sequeres històriques a Espanya a partir de fonts documentals (manuscrites) i bibliogràfiques (impreses). En general, malgrat l’impacte econòmic i social que hi causa l’absència de precipitacions, les investigacions que examinen la perspectiva històrica d’aquest fenomen natural no són gaire abundants. Les primeres anàlisis recopilatòries que el tracten apareixen a l’Espanya de mitjan segle XIX. Des de llavors, aquesta producció ha anat canviant en funció del context polític i científic de cada període. Per aquest motiu, el cos principal del treball s’organitza cronològicament, tot abordant les motivacions dels diferents autors per estudiar aquest fenomen natural i entenent els contextos polítics i ideològics en els quals s’han realitzat els esmentats estudis.
Paraules clau
canvi climàtic, climatologia històrica, estat de la qüestió, fonts documentals, sequeresReferències
ALBEROLA, Armando (2010). «El clima “trastornat”: Sequera, temporals, riuades i inundacions a Catalunya i al País Valencià a les acaballes del segle XVIII». Estudis d’Història Agrària, 23, 301-317. Recuperat de http://www.raco.cat/index.php/EHA/article/view/259564
ALBEROLA, Armando i GARCÍA ACOSTA, Virginia (eds.) (2021). La Pequeña Edad del Hielo a ambos lados del Atlántico: Episodios climáticos extremos, terremotos, erupciones volcánicas y crisis. Alacant: Publicacions de la Universitat d’Alacant.
ALBEROLA, Armando i OLCINA, Jorge (eds.) (2009). Desastre natural, vida cotidiana y religiosidad popular en la España moderna y contemporánea. Alacant: Publicacions de la Universitat d’Alacant.
ALEXANDRE, Pierre (1987). Le climat en Europe au Moyen Âge: Contribution à l’histoire des variations climatiques de 1000 à 1425, d’après les sources narratives de l’Europe occidentale. París: Editions de l’École des Hautes Études en Sciences Sociales.
ANES, Gonzalo (1967). «Las cartas político-económicas al conde de Lerena». Cuadernos Hispanoamericanos, 216 (desembre), 611-614.
ARRIOJA, Luis Alberto (2015). «Guatemala y Nueva España: Historia de una plaga compartida, 1798-1807». Revista de Historia Moderna, 33, 309-323. https://doi.org/10.14198/rhm2015.33.15
ARRIOJA, Luis Alberto (2021). «Historia y clima en México: Perspectivas y horizontes desde la historiografía». Estudis d’Història Agrària, 33, 13-31. https://doi.org/10.1344/eha.2021.33.13-31
ARRIOJA, Luis Alberto i ALBEROLA, Armando (eds.) (2016). Clima, desastres y convulsiones sociales en España e Hispanoamérica, siglos XVII-XX. Zamora, Michoacán: El Colegio de Michoacán; Alacant: Universitat d’Alacant.
BARRIENDOS, Josep; HERNÁNDEZ, María; GIL-GUIRADO, Salvador; OLCINA CANTOS, Jorge i BARRIENDOS, Mariano (2024). «Droughts of the early 19th century (1790-1830) in the northeastern Iberian Peninsula: Integration of historical and instrumental data for high-resolution reconstructions of extreme events». Climate of the Past, 20(11), 2595-2616. https://doi.org/10.5194/cp-20-2595-2024
BARRIENDOS, Mariano (1995a). «La producción bibliográfica en climatología histórica». Revista de Geografia, 1, 103-110.
BARRIENDOS, Mariano (1995b). «La recerca en climatologia històrica: Un debat necessari per al desenvolupament correcte de l’especialitat a l’àmbit de la Mediterrània Occidental». Treballs de la Societat Catalana de Geografia, 40(10), 19-32.
BARRIENDOS, Mariano (1996). «El clima histórico de Catalunya (siglos XIV-XIX): Fuentes, métodos y primeros resultados». Revista de Geografia, 30-31, 69-96.
BARRIENDOS, Mariano (1997). «Climatic variations in the Iberian Peninsula during the late Maunder minimum (AD 1675-1715): An analysis of data from rogation ceremonies». Holocene, 7(1), 105-111. https://doi.org/10.1177/095968369700700110
BARRIENDOS, Mariano (1999). «La climatología histórica en el marco geográfico de la Antigua Monarquía Hispana». Scripta Nova: Revista Electrónica de Geografía y Ciencias Sociales, 3(53). Recuperat de https://revistes.ub.edu/index.php/ScriptaNova/article/view/127
BARRIENDOS, Mariano (2002). «Los riesgos climáticos a través de la historia: Avances en el estudio de episodios atmosféricos extraordinarios». A: AYALA-CARCEDO, Francisco J. i OLCINA, Jorge (coords.). Riesgos naturales. Barcelona: Ariel, 549-562.
BARRIENDOS, Mariano (2005). «Climate and Culture in Spain: Religious Responses to Extreme Climatic Events in the Hispanic Kingdoms (16th-19th Centuries)». A: BEHRINGER, Wolfgang; LEHMANN, Hartmut i PFISTER, Christian (eds.). Kulturelle Konsequenzen der “Kleinen Eiszeit”. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 379-414. Max-Planck-Instituts für Geschichte, 212.
BARRIENDOS, Mariano (2009). «Historical climatology in Spain: Conceptual and methodological renovation in view of the challenges of the climate change». A: KIRCHHOFER, André; KRÄMER, Daniel; MERKI, Christoph Maria; POLIWODA, Guido N.; STUBER, Martin; SUMMERMATTER, Stephanie (eds.). Nachhaltige Geschichte: Festschrift für Christian Pfister. Zúric: Chronos Verlag, 49-64.
BARRIENDOS, Mariano (2020). «La climatología histórica en España: Estado de la cuestión de una especialidad ante los retos del siglo XXI». Indice Histórico Español, 133, 2.
BENTABOL, Horacio (1900). Las aguas de España y Portugal. 2a ed. Madrid: Vda. e Hijos de M. Tello. Madrid: El Viso.
BRÁZDIL, Rudolf; KISS, Andrea; LUTERBACHER, Jürg; NASH, David J. i ŘEZNÍČKOVÁ, Ladislava (2018). «Documentary data and the study of past droughts: A global state of the art». Climate of the Past, 14(12), 1915-1960. https://doi.org/10.5194/cp-14-1915-2018
BRÁZDIL, Rudolf; KISS, Andrea; ŘEZNÍČKOVÁ, Ladislava i BARRIENDOS, Mariano (2020). «Droughts in Historical Times in Europe, as Derived from Documentary Evidence». A: HERGET, Jürgen i FONTANA, Alessandro (eds.). Palaeohydrology. Berlín: Springer International Publishing, 65-96. https://doi.org/10.1007/978-3-030-23315-0_4
BRÁZDIL, Rudolf; PFISTER, Christian; WANNER, Heinz; VON STORCH, Hans i LUTERBACHER, Jürg (2005). «Historical climatology in Europe-the state of the art». Climatic Change, 70(3), 363-430. https://doi.org/10.1007/s10584-005-5924-1
BRÖNNIMANN, Stefan; PFISTER, Christian i WHITE, Sam (2018). «Archives of Nature and Archives of Societies». A: WHITE, Sam; PFISTER, Christian i MAUELSHAGEN, Franz (eds.). The Palgrave Handbook of Climate History. Londres: Palgrave Macmillan, 27-35. https://doi.org/10.1057/978-1-137-43020-5_3
CARBONELL, Lola (2021). «Sequía y fe en las tierras del Raspeig (Siglos XVIII y XIX)». Revista de Folklore, 471, 49-72.
CENTRO DE ESTUDIOS HIDROGRÁFICOS (CEH, CEDEX) (2013). Asistencia técnica, investigación y desarrollo tecnológico en materias de competencia de la Dirección General del Agua (2007-2011): Elaboración y mantenimiento de un sistema de indicadores hidrológicos y estudios para la identificación y caracterización de sequías. Catalogo y publicación de sequías históricas [Informe tècnic]. Madrid: Ministerio de Agricultura, Alimentación y Medio Ambiente.
CHÍA, Julián de (1861). Inundaciones de Gerona: Relación histórica de las mas notables que han causado en esta ciudad las avenidas de los rios Ter, Oñar, Güell y Galligans desde la ocurrida en 28 de diciembre de 1367, hasta las que tuvieron lugar en 8 y 11 de octubre del corriente año de 1861 / por Julián de Chía. Girona: Imprenta y librería de Paciano Torres.
COUCHOUD, Rafael (1965). Hidrología histórica del Segura: Efemérides hidrológica y fervorosa recopilada y escrita por el Dr. R. Couchoud. Madrid: Centro de Estudios Hidrográficos.
CREUS, José; PEÑA, José Luis; BARRIENDOS, Mariano; MORENO, Ana; GONZÁLEZ, Penélope; SANCHO, Carlos; VALERO, Blas Lorenzo; PÉREZ, Augusto; SAZ, Miguel Ángel; CONSTANTE, Ana (2007). «Los estudios de Paleoclimatología en España». A: CUADRAT PRATS, José María i MARTÍN VIDE, Javier (eds.). La climatología española: Pasado, presente y futuro. Saragossa: Prensas de la Universidad de Zaragoza, 249-262.
CUADRAT, Josep María; ALFARO PÉREZ, Francisco J.; TEJEDOR VARGAS, Ernesto; BARRIENDOS, Mariano i SERRANO-NOTIVOLI, Roberto (2022). «La megasequía de 1626-1635 y sus impactos en el valle medio del Ebro (España)». Estudis d’Història Agrària, 34, 163-183. https://doi.org/10.1344/eha.2022.34.163-183
DEGROOT, Dagomar; ANCHUKAITIS, Kevin; BAUCH, Martin; BURNHAM, Jakob; CARNEGY, Fred; CUI, Jianxin; DE LUNA, Kathryn; GUZOWSKI, Piotr; HAMBRECHT, George; HUHTAMAA, Heli; IZDEBSKI, Adam; KLEEMANN, Katrin; MOESSWILDE, Emma; NEUPANE, Naresh; NEWFIELD, Timothy; PEI, Qing; XOPLAKI, Elena i ZAPPIA, Natale (2021). «Towards a rigorous understanding of societal responses to climate change». Nature, 591(7851), 539-550. https://doi.org/10.1038/s41586-021-03190-2
DOMÍNGUEZ, Judith (2016). «Revisión histórica de las sequías en México: De la explicación divina a la incorporación de la ciencia». Tecnología y Ciencias del Agua, 7(5), 77-93.
DOMÍNGUEZ-CASTRO, Fernando; ALCOFORADO, María João; BRAVO-PAREDES, Nieves; FERNÁNDEZ-FERNÁNDEZ, María Isabel; FRAGOSO, Marcelo; GALLEGO, María Cruz; GARCÍA HERRERA, Ricardo; GARNIER, Emmanuel; GARZA-MERODIO, Gustavo; EL KENAWY, Ahmed M.; LATORRE, Borja; NOGUERA, Iván; PEÑA-ANGULO, Dhais; REIG-GRACIA, Fergus; SILVA, Luís Pedro; VAQUERO, José Manuel i VICENTE SERRANO, Sergio M. (2021). «Dating historical droughts from religious ceremonies, the international pro pluvia rogation database». Scientific Data, 8, 186. https://doi.org/10.1038/s41597-021-00952-5
DOMÍNGUEZ-CASTRO, Fernando i GARCÍA-HERRERA, Ricardo (2016). «Documentary sources to investigate multidecadal variability of droughts». Cuadernos de Investigación Geográfica, 42(1), 13-27. https://doi.org/10.18172/cig.2936
DOMÍNGUEZ-CASTRO, Fernando; RIBERA, Pedro; GARCÍA-HERRERA, Ricardo; VAQUERO, José Manuel; BARRIENDOS, Mariano; CUADRAT, Josep María i MORENO, José María (2012). «Assessing extreme droughts in Spain during 1750-1850 from rogation ceremonies». Climate of the Past, 8, 705-722. https://doi.org/10.5194/cp-8-705-2012
ESPÍN-SÁNCHEZ, José Antonio i GIL-GUIRADO, Salvador (2022). «Praying for rain, resilience, and social stability in Murcia (southeast Spain)». Ecology and Society, 27, 9. https://doi.org/10.5751/ES-12875-270209
GARZA-MERODIO, Gustavo (2017). Variabilidad climática en México a través de fuentes documentales (siglos XVI al XIX). Ciutat de Mèxic: Instituto de Geografía. UNAM-Universidad Nacional Autónoma de México. Recuperat de https://www.cervantesvirtual.com/nd/ark:/59851/bmc1222798
GIL-GUIRADO, Salvador; ESPÍN-SÁNCHEZ, José Antonio i PRIETO, María del Rosario (2016). «Can we learn from the past? Four hundred years of changes in adaptation to floods and droughts: Measuring the vulnerability in two Hispanic cities». Climatic Change, 139, 183-200. https://doi.org/10.1007/s10584-016-1768-0
GIL OLCINA, Antonio (2009). «Clima e hipótesis de cambio climático en la región geográfica del sureste ibérico». Investigaciones Geográficas, 49, 5-22.
GIRALT, Emili (1958). «En torno al precio del trigo en Barcelona durante el siglo XVI». Hispania: Revista Española de Historia, 18(70), 38-61. Recuperat de https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=3713643
GÓMEZ MENDOZA, Josefina i ORTEGA CANTERO, Nicolás (1989). «Inundaciones históricas y la génesis de la acción hidrológico-forestal en España (1855-1933)». A: GIL OLCINA, Antonio i MORALES GIL, Alfredo (eds.). Avenidas fluviales e inundaciones en la cuenca del Mediterráneo. Alacant: Institut Universitari de Geografia. Universitat d’Alacant, 347-364.
GOROSTIZA, Santiago; MARTÍ ESCAYOL, Maria Antònia i BARRIENDOS, Mariano (2021). «Controlling water infrastructure and codifying water knowledge: Institutional responses to severe drought in Barcelona (1620-1650)». Climate of the Past, 17(2), 913-927. https://doi.org/10.5194/cp-17-913-2021
GRAU-SATORRAS, Mar; OTERO, Iago; GÓMEZ-BAGGETHUN, Erik i REYES-GARCÍA, Victoria (2016). «Long-term community responses to droughts in the early modern period: The case study of Terrassa, Spain». Ecology and Society, 21(2). https://doi.org/10.5751/ES-08232-210233
GRAU-SATORRAS, Mar; OTERO, Iago; GÓMEZ-BAGGETHUN, Erik i REYES-GARCÍA, Victoria (2021). «Prudent peasantries: Multilevel adaptation to drought in early modern Spain (1600-1715)». Environment and History, 27(1), 3-36. https://doi.org/10.3197/096734019x15463432086964
GRIMALT, Miquel (1992). Geografia del risc a Mallorca: Les inundacions. Palma de Mallorca: Institut d’Estudis Baleàrics.
HERNÁNDEZ, María i TORRES, Francisco (2001). «El estudio de las sequías en España: Aproximación bibliográfica». A: GIL OLCINA, Antonio i MORALES GIL, Alfredo (coords.). Causas y consecuencias de las sequías en España. Alacant: Institut Interuniversitari de Geografia. Universitat d’Alacant, 509-565.
KALLIS, Giorgos (2008). «Droughts». Annual Review of Environment and Resources, 33(1), 85-118. https://doi.org/10.1146/annurev.energy.33.081307.123117
LADERO QUESADA, Miguel Ángel (1996). «La “decadencia” española como argumento historiográfico». Hispania Sacra, 48(97), 5-50. https://doi.org/10.3989/hs.1996.v48.i97.687
LAMB, Hubert (1972). Climate: Present, Past and Future. Volum 1: Fundamentals and Climate Now. Londres: Methuen.
LAMB, Hubert (1977). Climate: Present, Past and Future. Volum 2: Climatic History and the Future. Londres: Methuen.
LAMB, Hubert (1982). Climate, history and the modern world. Londres: Methuen.
LAMB, Hubert (1988). Weather, climate and human affairs. Londres: Routledge.
LE ROY LADURIE, Emmanuel (1963). «La conférence d’Aspen sur le climat des XIe et XVIe siècles». Annales: Economies, Sociétés, Civilisations, 18(4), 764-766. https://doi.org/10.3406/ahess.1963.421050
LE ROY LADURIE, Emmanuel (1967). Histoire du climat depuis l’an mil. París: Flammarion. Nouvelle Bibliothèque Scientifique.
LUTERBACHER, Jürg; XOPLAKI, Elena; CASTY, Carlo; WANNER, Heinz; PAULING, Andreas; KÜTTEL, Marcel; RUTISHAUSER, This; BRÖNNIMANN, Stefan; FISCHER, Erich; FLEITMANN, Dominik; GONZALEZ-ROUCO, Fidel J.; GARCÍA-HERRERA, Ricardo; BARRIENDOS, Mariano; RODRIGO, Fernando S.; GONZÁLEZ-HIDALGO, Jose C.; SAZ, Miguel Ángel; GIMENO, Luis; RIBERA, Pedro; BRUNET, Manola; PAETH, Haiko; RIMBU, Norel; FELIS, Thomas; JACOBEIT, Jacundus; DÜNKELOH, Armin; ZORITA, Eduardo; GUIOT, Joel; TURKES, Murat; ALCOFORADO, Maria Joao; TRIGO, Ricardo; WHEELER, Dennis; TETT, Simon; MANN, Michael E.; TOUCHAN, Ramzi; SHINDELL, Drew T.; SILENZI, Sergio; MONTAGNA, Paolo; CAMUFFO, Dario; MARIOTTI, Annarita; NANNI, Teresa; BRUNETTI, Michele; MAUGERI, Maurizio; ZEREFOS, Christos; DE ZOLT, Simona; LIONELLO, Piero; NUNES, Fátima M.; RATH, Volker; BELTRAMI, Hugo; GARNIER, Emmanuel i LE ROY LADURIE, Emmanuel (2006). «Mediterranean climate variability over the last centuries: A review». A: LIONELLO, Piero; MALANOTTE-RIZZOLI, Paola i BOSCOLO, R. The Mediterranean Climate: An overview of the main characteristics and issues. Amsterdam: Elsevier, 27-148.
MALLADA Y PUEYO, Lucas (1890). Los males de la patria y la futura revolución española. Madrid: Tipografía de Manuel Ginés Hernández.
MARCH, Hug i SAURÍ, David (2013). «La sequera del 2007-2008 a la ciutat de Barcelona: Gènesi, gestió i visions discordants». Treballs de la Societat Catalana de Geografia, 76, 289-306. https://doi.org/10.2436/20.3002.01.50
MARTÍ ESCAYOL, Maria Antònia (2009). «“Esto advartesch per la espariencia dels qui vindran”: Dietaris, percepció del desastre i gestió del risc natural». A: ALBEROLA, Armando i OLCINA, Jorge (eds.). Desastre natural, vida cotidiana y religiosidad popular en la España moderna y contemporánea. Alacant: Universitat d’Alacant, 77-129.
MARTÍ ESCAYOL, Maria Antònia; GOROSTIZA, Santiago i CAZENEUVE, Xavier (eds.) (2022). El Llibre de les fonts: Aigua, clima i societat a la Barcelona del segle XVII. Barcelona: Editorial Afers.
MARTÍN-VIDE, Javier i BARRIENDOS, Mariano (1995). «The use of rogation ceremony records in climatic reconstruction: A case study from Catalonia (Spain)». Climatic Change, 30(2), 201-221. https://doi.org/10.1007/bf01091842
MISHRA, Ashok K. i SINGH, Vijay P. (2010). «A review of drought concepts». Journal of Hydrology, 391(1-2), 202-216. https://doi.org/10.1016/j.jhydrol.2010.07.012
NALBANTIS, Ioannis (2008). «Evaluation of a Hydrological Drought Index». European Water, 2324, 67-77.
OLAGÜE, Ignacio (1950-1951). La decadencia española. Madrid: Editorial Mayfe.
OLCINA, Jorge (2001). «Causas de las sequías en España: Aspectos climáticos y geográficos de un fenómeno natural». A: GIL OLCINA, Antonio i MORALES GIL, Alfredo (coords.). Causas y consecuencias de las sequías en España. Alacant: Institut Interuniversitari de Geografia. Universitat d’Alacant, 49-110.
ORTEGA-GAUCIN, David (2018). «Medidas para afrontar la sequía en México: Una visión retrospectiva». Revista de El Colegio de San Luis, 8(15), 77-105. https://doi.org/10.21696/rcsl8152018743
PARKER, Geoffrey (2013). El siglo maldito: Clima, guerras y catástrofes en el siglo XVII. Barcelona: Planeta.
PFISTER, Christian (1988). Klimageschichte der Schweiz 1525-1860: Das Klima der Schweiz von 1525-1860 und seine Bedeutung in der Geschichte von Bevölkerung und Landwirtschaft. Berna: Verlag Paul Haupt. Academica Helvetica, 6.
PFISTER, Christian (2018). «Evidence from the Archives of Societies: Institutional Sources». A: WHITE, Sam; PFISTER, Christian i MAUELSHAGEN, Franz (eds.). The Palgrave Handbook of Climate History. Londres: Palgrave Macmillan, 67-81. https://doi.org/10.1057/978-1-137-43020-5_6
PFISTER, Christian i BRÁZDIL, Rudolf (1999). «Climatic Variability in Sixteenth-Century Europe and its Social Dimension: A Synthesis». Climatic Change, 43, 5-53. https://doi.org/10.1023/A:1005585931899
PFISTER, Christian; WHITE, Sam i MAUELSHAGEN, Franz (2018). «General Introduction: Weather, Climate and Human History». A: WHITE, Sam; PFISTER, Christian i MAUELSHAGEN, Franz (eds.). The Palgrave Handbook of Climate History. Londres: Palgrave Macmillan, 1-15. https://doi.org/10.1057/978-1-137-43020-5_1
PRIETO, María del Rosario (1985). «Relación entre clima, condiciones ambientales y asentamientos humanos en la provincia de Mendoza en los siglos XVI, XVII y XVIII». Revista de Historia de América, 100, 79-118.
PRIETO, María del Rosario; ROJAS, Facundo i CASTILLO, Leonardo (2018). «La climatología histórica en Latinoamérica: Desafíos y perspectivas». Bulletin de l’Institut Français d’Études Andines, 47(2), 141-167. https://doi.org/10.4000/bifea.9706
PROTECCIÓN CIVIL (2014). Catálogo Nacional de Inundaciones Históricas. Madrid: Dirección General de Protección Civil y Emergencias. Recuperat de https://www.proteccioncivil.es/catalogo/naturales/cnih/cnih2014/B2_Elaborac5.html
RICO SINOBAS, Manuel (1851). Memoria sobre las causas meteorológico-físicas que producen las constantes sequías de Murcia y Almería, señalando los medios de atenuar sus efectos. Madrid: Imprenta a cargo de D. S. Compagni.
RODRIGO, Fernando Sánchez (1994). Cambio climático natural: La pequeña edad de hielo en Andalucía. Reconstrucción del clima histórico a partir de fuentes documentales [Tesi doctoral]. Granada: Departamento de Físicas Aplicadas. Universidad de Granada. Recuperat de http://hdl.handle.net/10481/37533
RODRÍGUEZ LAJUSTICIA, Francisco Saulo (2018). «La utilidad del patrimonio documental español para la reconstrucción de la historia del clima y su incidencia en la sociedad». Santander: Estudios de Patrimonio, 1, 155-180. https://doi.org/10.22429/euc2018.sep.01.04
ROJAS, Facundo; SIRONI, Osvaldo i MARTÍN, Facundo (2023). «Sequías en Mendoza (Argentina): Una mirada sociohistórica desde la segunda mitad del siglo XIX». Agua y Territorio, 22, 147-166. https://doi.org/10.17561/at.22.7134
SANTOS GAREIS, María da Guia; APOLINARIO DO NASCIMIENTO, Jose; FRANCO MOREIRA, Aluízio i APARECIDA DA SILVA, María (1997). «Aspectos históricos de las sequías en el nordeste del Brasil colonial (1530-1822)». A: GARCIA ACOSTA, Virginia (coord.). Historia y desastres en América Latina. Volumen II. Puerto Limón: Red de Estudios Sociales en Prevención de Desastres en América Latina, 103-132.
SERVEI METEOROLÒGIC DE CATALUNYA (2025). Dades de l’estació automàtica Barcelona – el Raval. Recuperat de https://www.meteo.cat/observacions/xema/dades
TUSET, Jordi; BARRIENDOS, Mariano i BARRIENDOS, Josep (2022). «Historical Floods on the Spanish Mediterranean Basin: A Methodological Proposal for the Classification of Information at High Spatio-Temporal Resolution – AMICME Database (CE 1035-2022)». Land, 11, 2311. https://doi.org/10.3390/land11122311
VAN LOON, Anne F. i VAN LANEN, Henny A. J. (2012). «A process-based typology of hydrological drought». Hydrology and Earth System Sciences, 16, 1915-1946. https://doi.org/10.5194/hess-16-1915-2012
VICENTE SERRANO, Sergio M. (2021). «La evolución de los estudios sobre sequías climáticas en España en las últimas décadas». Geographicalia, 73, 7-34.
WHITE, Sam; COLLET, Dominik; ALCOBERRO, Agustí; BARRIENDOS, Mariano; BRÁZDIL, Rudolf; CASTELL, Pau; CHEN, Siyu; DE CONING, Cedric; DEGROOT, Dagomar; DOLÁK, Lukás; DÖRING, Stefan; GOROSTIZA, Santiago; KLEEMANN, Katrin; KRAMPE, Florian; LIN, Kuan-Hui; MAUGHAN, Nicolas; MELO, Natália; MOLLOY, Barry; OGILVIE, Astrid. E. J.; PAI, Piling; PEI, Qing; PFISTER, Christian; SERAFIMOVA, Silviya i ZHANG, Diyang (2025). «Climate, peace, and conflict—past and present: Bridging insights from historical sciences and contemporary research». Ambio, 54, 774-792. https://doi.org/10.1007/s13280-024-02109-1
WILHITE, Donald A. i GLANTZ, Michael H. (1985). «Understanding the drought phenomenon: The role of definitions». Water International, 10(3), 111-120. https://doi.org/10.4324/9780429301735-2
ZAMORA, Ruth (2002). El final de la Pequeña Edad del Hielo en Alicante. Alacant: Publicacions de la Universitat d’Alacant.
Obra inèdita mecanografiada
FONTANA TARRATS, Josep M. (1971 1977). Entre el cardo y la rosa: Historia del clima en las Mesetas. Madrid.
FONTANA TARRATS, Josep M. (1976). Historia del clima en Cataluña: Noticias antiguas, medievales y en especial de los siglos XV, XVI y XVII. Madrid.
FONTANA TARRATS, Josep M. (1977). Historia del clima del Finis Terrae gallego. Madrid.
FONTANA TARRATS, Josep M. (1978). Historia del clima en el litoral mediterráneo: Reino de Valencia más Provincia de Murcia. Javea.
FONTANA TARRATS, Josep M.; MIRÓ GRANADA GELABERT, Jaime i VIDAL, Juan J. (1974 1975). El clima de Baleares, hoy y ayer: 1450-1700. Madrid.
Tesis doctorals i treballs acadèmics
BARRIENDOS, Mariano (1994). El clima histórico de Catalunya: Aproximación a sus características generales (ss. XV-XIX) [Tesi doctoral]. Barcelona: Departament de Geografia Física. Universitat de Barcelona. Recuperat de https://dialnet.unirioja.es/servlet/tesis?codigo=240591
GALVIS ROJAS, Margarita M. (2022). Análisis del fenómeno de la sequía en Colombia [Treball final de màster]. Bogotà: Universidad Nacional de Colombia.
GIL-GUIRADO, Salvador (2013). Reconstrucción climática histórica y análisis evolutivo de la vulnerabilidad y adaptación a las sequías e inundaciones en la Cuenca del Segura (España) y en la Cuenca del Río Mendoza (Argentina) [Tesi doctoral]. Múrcia: Departamento de Geografía de la Universidad de Murcia. Recuperat de http://hdl.handle.net/10201/36964
GRAU-SATORRAS, Mar (2017). Adaptation before anthropogenic climate change: A historical perspective on adaptation to droughts in Terrassa (1600-1870s, NE Spain) [Tesi doctoral]. Barcelona: Institut de Ciència i Tecnologia Ambiental. ICTA, Universitat Autònoma de Barcelona.
Publicades
Com citar
Descàrregues
Funding data
-
Agència de Gestió d'Ajuts Universitaris i de Recerca
Grant numbers Ajuts Joan Oró per a la contractació de personal investigador predoctoral en formació FI – 2023 (AGAUR, Generalitat de Catalunya) -
Agencia Estatal de Investigación
Grant numbers Projecte DENDROHIST (PID2021-126411OB-I00), programa Proyectos de Generación de Conocimiento 2021, Agencia Estatal de Investigación. Ministerio de Ciencia e innovación, Gobierno de España.
Drets d'autor (c) 2026 Josep Barriendos Gil

Aquesta obra està sota una llicència internacional Creative Commons Reconeixement-NoComercial 4.0.