Enoturisme a la Ribeira Sacra (Galícia): una mirada a la construcció de la seva imatge i de la identitat territorial com a destinació d’interior
Resum
El producte enoturístic és un dels segments més dinàmics i creatius del mercat de les destinacions d’interior. Mitjançant un estudi tant quantitatiu com qualitatiu, el present treball analitza l’ús d’elements de comunicació del patrimoni vitivinícola cultural de la Ribeira Sacra, que està vinculat a l’elaboració del vi com a element essencial en la promoció turística d’aquesta destinació gallega. La vitivinicultura constitueix actualment un dels elements clau per al posicionament i l’impuls d’aquesta zona de Galícia quant a les seves estratègies de comercialització.
Paraules clau
patrimoni vitivinícola, enoturisme, diversificació, imatge turística, Ribeira SacraReferències
ALEBAKI, Maria y IAKOVIDOU, Olga (2011). «Market segmentation in wine tourism: A comparison of approaches». Tourismos, 6(1), 123-140. https://doi.org/10.26215/tourismos.v6i1.199
ALONSO, Abel D. (2009). «Wine, tourism and experience in the Canary Islands’ contex». Tourism: An International Interdisciplinary Journal, 57(1), 7-22.
BAIRD, Tim; HALL, C. Michael y CASTKA, Pavel (2018). «New Zealand winegrowers attitudes and behaviours towards wine tourism and sustainable winegrowing». Sustainability, 10(3), 797. https://doi.org/10.3390/su10030797
BORGES, Isabel (2017). O Enoturismo na Região Demarcada do Douro: A Festa das Vindimas como produto turístico [Tesis doctoral]. Coimbra: Universidade de Coimbra. Repositorio Institucional de la Universidade de Coimbra. Recuperado de https://estudogeral.uc.pt/handle/10316/32184
BRUNORI, Giamluca y ROSSI, Adanella (2000). «Synergy and coherence through collective action: Some insights from wine routes in Tuscany». Sociologia Ruralis, 40(4), 409-423. https://doi.org/10.1111/1467-9523.00157
CAMBOURNE, Brock; HALL, C. Michael; JOHNSON, Gary; MACIONIS, Niki; MITCHELL, Richard y SHARPLES, Liz (2000). «The maturing wine tourism product: An international overview». En: HALL, C. Michael; SHARPLES, Liz; CAMBOURNE, Brock y MACIONIS, Niki (eds.). Wine tourism around the world: Development, management and markets. Oxford: Butterworth-Heinemann, 24-66.
CHARTERS, Steve y ALI-KNIGHT, Jane (2002). «Who is the wine tourist?». Tourism Management, 23(3), 311-319. https://doi.org/10.1016/S0261-5177(01)00079-6
CLEMENTE RICOLFE, José S.; RODRÍGUEZ BARRIO, José E. y BUITRAGO VERA, Juan M. (2010). «Análisis del mercado potencial enoturístico en Valencia». Papers de Turisme, 47-48, 93-108.
COLOMBINI, Donatella C. (2015). «Wine tourism in Italy». International Journal of Wine Research, 7(1), 29-35. https://doi.org/10.2147/IJWR.S82688
CONSORCIO DE TURISMO DE RIBEIRA SACRA (2023). Ribeira Sacra: Guía turística. Recuperado de https://turismo.ribeirasacra.org/descarga-de-guias-y-mapas
DODD, Tim H. (1995). «Opportunities and pitfalls of tourism in a developing wine industry». International. Journal of Wine Marketing, 7(1), 5-16.
DOMÍNGUEZ, M. J. (2003). Suelos de viñedo en terrazas de la zona de Sober-Monforte [Tesis doctoral]. Vigo: Universidad de Vigo.
DOWLING, Ross K. (1998). «Three Conferences in Western Australia: Wine, Geography of Tourism & Ecotourism». Tourism Recreation Research, 23(2), 78-80. https://doi.org/10.1080/02508281.1998.11014844
EGAN, David y BELL, Alison (2002). «Chilean Wines: A Successful Image». International Journal of Wine Marketing, 14(2), 33-42. https://doi.org/10.1108/eb008741
ELÍAS PASTOR, Luis Vicente (2006). «El turismo del vino: Otra experiencia de ocio». Documentos de Estudios de Ocio, 30. Bilbao: Universidad de Deusto.
ESPESO-MOLINERO, Pilar (2019). «Tendencias del turismo cultural». Pasos: Revista de Turismo y Patrimonio Cultural, 17(6), 1101-1112. https://doi.org/10.25145/j.pasos.2019.17.076
FERNÁNDEZ PORTELA, Julio y VIDAL DOMÍNGUEZ, María J. (2020). «Las rutas del vino como motores de dinamización socio-territorial: El caso de Castilla y León». BAGE: Boletín de la Asociación de Geógrafos Españoles, 84, 2789, 1-36. https://doi.org/10.21138/bage.2789
FERREIRA, Sanette L. A. y HUNTER, Caitlin A. (2017). «Wine tourism development in South Africa: A geographical analysis». Tourism Geographies, 19(5), 676-698. https://doi.org/10.1080/14616688.2017.1298152
FOUNTAIN, Joanna (2018). «The Wine Tourism Experience in New Zealand: An Investigation of Chinese Visitors’ Interest and Engagement». Tourism Review International, 22(1), 67-79. https://doi.org/10.3727/154427218X15202734130459
FUSTÉ FORNÉ, Francesc (2015). «El turismo gastronómico: Autenticidad y desarrollo local en áreas rurales». Documents d’Anàlisi Geogràfica, 61(2), 289-304. https://doi.org/10.5565/rev/dag.218
GERBAL-MEDALLE, France y HANNIN, Hervé (2021). «Wine tourism in France». En: COMPÉS LÓPEZ, Raúl y SZOLNOKI, Gergely (eds.). Sustainable and innovative wine tourism: Success models from all around the world. Almería: Cajamar Caja Rural, 183-196.
GETZ, Donald (2000). Explore wine tourism: Management, development and destinations. Nueva York: Cognizant Communication.
GETZ, Donald y BROWN, Graham (2006). «Critical success factors for wine tourism regions: A demand analysis». Tourism Management, 27(1), 146-158. https://doi.org/10.1016/j.tourman.2004.08.002
GÓMEZ RICO, María M. (2011). Turismo enológico en España [Tesis doctoral]. Ciudad Real: Universidad de Castilla-La Mancha. Recuperado de https://hdl.handle.net/10578/2874
GONZÁLEZ MORALES, Alejandro; RAMÓN OJEDA, Antonio Á. y HERNÁNDEZ TORRES, Santiago (2015). «El cultivo del viñedo como recurso turístico cultural: El caso de La Geria (Lanzarote, Islas Canarias, España)». Papeles de Geografía, 61, 109-121. https://doi.org/10.6018/geografia/2015/227911
HALL, C. Michael y MITCHELL, Richard (2000). «Wine tourism in the Mediterranean: A tool for restructuring and development». Thunderbird International Business Review, 42(4), 445-465. https://doi.org/10.1002/1520-6874(200007/08)42:4%3C445::AID-TIE6%3E3.0.CO;2-H
HALL, C. Michael; SHARPLES, Liz; CAMBOURNE, Brock y MACIONIS, Niki (eds.) (2000). Wine tourism around the world: Development, management and markets. Oxford: Elsevier.
HATANAKA, Masanori (2008). «Vino y turismo del municipio de Cangas del Narcea (Asturias)». Pasos: Revista de Turismo y Patrimonio Cultural, 6(2), 301-315. https://doi.org/10.25145/j.pasos.2008.06.023
HOWLEY, Michael y VAN WESTERING, Jetske (2008). «Developing wine tourism: A case study of the attitude of English wine producers to wine tourism». Journal of Vacation Marketing, 14(1), 87-95. https://doi.org/10.1177/1356766707084221
HUETZ DE LEMPS, Alain (2019). Viñedos e viños de Galicia en Vignobles et vins du Nord-Ouest de l’Espagne. Santiago de Compostela: Xunta de Galicia. Consellería do Medio Rural. AGACAL.
JORGE MARTÍN, Rogelio y FERNÁNDEZ PORTELA, Julio (2024). «Enoturismo como elemento de promoción y venta en las Rutas del Vino de España en Castilla-La Mancha». Investigaciones Geográficas, 82, 187-207. https://doi.org/10.14198/INGEO.26191
LAVANDOSKI, Joice; VARGAS-SÁNCHEZ, Alfonso; PINTO, Patrícia y SILVA, João A. (2018). «Causes and effects of wine tourism development in organizational context: The case of Alentejo, Portugal». Tourism and Hospitality Research, 18(1), 107-122. https://doi.org/10.1177/1467358416634159
LIGNON-DARMAILLAC, Sophie (2009). L’oenotourisme en France: Nouvelle valorisation des vignobles. Analyse et bilan. Burdeos: Éditions Féret.
LÓPEZ-GUZMÁN, Tomás; RODRÍGUEZ GARCÍA, Juan y VIEIRA RODRÍGUEZ, Áurea (2013). «Revisión de la literatura científica sobre enoturismo en España». Cuadernos de Turismo, 32, 171-188. Recuperado de https://revistas.um.es/turismo/article/view/177511
LÓPEZ-GUZMÁN, Tomás; SÁNCHEZ-CANIZARES, Sandra M. y GARCÍA RODRÍGUEZ, Juan (2009). «Wine routes in Spain: A case study». Tourism: An International Interdisciplinary Journal, 57(4), 421-434.
LÓPEZ SÁNCHEZ, José A. (2010). «Posibilidades de desarrollo del enoturismo en la denominación de origen Jerez-Xerry-Sherry y manzanilla de Sanlucar de Barrameda y Vinagre de Jerez». Boletín de la Asociación de Geógrafos Españoles, 53, 21-41. Recuperado de https://bage.age-geografia.es/ojs/index.php/bage/article/view/1191
LÓPEZ VARELA, Susana (2019). «Estrategias territoriales integrales para la puesta en valor de paisaje cultural agrícola: La Ribeira Sacra, Galicia, España». Proyecto, Progreso, Arquitectura, 21, 52-71. http://dx.doi.org/10.12795/ppa.2019.i21.03
MARCO LAJARA, Bartolomé; MARTÍNEZ FALCÓ, Javier; SÁNCHEZ GARCÍA, Eduardo y MILLÁN TUDELA, Luis A. (2023). «El enoturismo como estrategia de diversificación económica y vertebración del territorio». Economía Industrial, 428, 73-83. Recuperado de http://hdl.handle.net/10045/139600
MARTÍNEZ-FALCÓ, Javier; MARCO-LAJARA, Bartolomé; ZARAGOZA-SÁEZ, Patrocinio y GILINSKY, Armand (2024). «Wine Tourism in the Valencian Community: A Comparative Analysis». Investigaciones Turísticas, 27, 29-52. https://doi.org/10.14198/INTURI.23417
MARTÍNEZ-FALCÓ, Javier; MARCO-LAJARA, Bartolomé; ZARAGOZA-SÁEZ, Patrocinio y SÁNCHEZ-GARCÍA, Eduardo (2023). «Wine tourism in Spain: The economic impact derived from visits to wineries and museums on wine routes». Investigaciones Turísticas, 25, 168-195. https://doi.org/10.14198/INTURI.21219
MATELLANES LAZO, Mónica (2009). Gestión del enoturismo en la D. O. Ribera del Duero de España [Tesis doctoral]. Valladolid: Universidad de Valladolid. Recuperado de http://uvadoc.uva.es/handle/10324/122
MCCOLE, Dan; HOLECEK, Don; MILLER-EUSTICE, Crystal y LEE, Jenni S. (2018). «Wine Tourists in Emerging Wine Regions: A Study of Tasting Room Visitors in the Great Lakes Region of the US». Tourism Review International, 22(2), 153-168. https://doi.org/10.3727/154427218X15319286372306
MEDINA, Francesc X. (2015). «Turismo y cultura en denominaciones de origen enogastronómicas: El caso de la región de Tokaj-Hegyalja (Hungría)». International Journal of Scientific Management and Tourism, 1(3), 167-177.
MEDINA, Francesc X. y TRESSERRAS, Jordi (2008). «Turismo enológico y rutas del vino en Cataluña. Análisis de casos: D. O. Penedès, D. O. Priorat y D. O. Montsant». Pasos: Revista de Turismo y Patrimonio Cultural, 6(3), 493-509. Recuperado de http://www.pasosonline.org/Publicados/6308/PS0308_8.pdf
MITCHELL, Richard y HALL, C. Michael (2006). «Wine tourism research: The state of play». Tourism Review International, 9(4), 307-332. https://doi.org/10.3727/154427206776330535
MITCHELL, Richard; HALL, C. Michael y MCINTOSH, Alison (2000). «Wine tourism and consumer behaviour». En: HALL, C. Michael; SHARPLES, Liz; CAMBOURNE, Brock y MACIONIS, Niki (eds.). Wine tourism around the world: Development, management and markets. Londres: Routledge, 115-135. https://doi.org/10.4324/9780080521145-6
MILLÁN VÁZQUEZ DE LA TORRE, Genoveva y MELIÁN-NAVARRO, Amparo (2008). «Rutas turísticas enológicas y desarrollo rural: El caso estudio de la denominación de origen Montilla-Moriles en la provincia de Córdoba». Papeles de Geografía, 47-48, 59-170.
MIRANDA ESCOLAR, Belén y FERNÁNDEZ MORUECO, Ricardo (2011). «Vino, turismo e innovación: Las rutas del Vino de España, una estrategia integrada de desarrollo rural». Estudios de Economía Aplicada, 29(1), 129-164. https://doi.org/10.25115/eea.v29i1.3935
MOLLEVÍ, Gemma y FUSTÉ, Francesc (2016). El turismo gastronómico, rutas turísticas y productos locales: El caso del vino y el queso en Cataluña. Geographicalia, 68, 25-47. https://doi.org/10.26754/ojs_geoph/geoph.2016681580
MOLLEVÍ, Gemma; NICOLAS-SANS, Rubén; ÁLVAREZ, Jesús y VILLORO, Jordi (2020). «PDO certification: A brand identity for wine tourism in Catalonia (Spain)». Geographicalia, 72, 87-109. https://doi.org/10.26754/ojs_geoph/geoph.2020724595
MONTANARI, Armando (2009). «Geography of taste and local development in Abruzzo (Italy): Project to establish a training and research centre for the promotion of enogastronomic culture and tourism». Journal of Heritage Tourism, 4(2), 91-103. https://doi.org/10.1080/17438730802366482
NELLA, Athina y CHRISTOU, Evangelos (2014). «Segmenting wine tourists on the basis of involvement with wine». Journal of Travel & Tourism Marketing, 31(7), 783-798. https://doi.org/10.1080/10548408.2014.889639
NOGUÉ, Joan y SAN EUGENIO VELA, Jordi de (2017). «La contribución del paisaje visual en la generación de marcas territoriales». Boletín de la Asociación de Geógrafos Españoles, 74, 143-160. https://doi.org/10.21138/bage.2448
OMT (2016). La OMT presenta su tercer Foro Mundial sobre Turismo Gastronómico [Nota de prensa]. Recuperado de https://www.untourism.int/es/archive/press-release/2016-12-20/la-omt-presenta-su-tercer-foro-mundial-sobre-turismo-gastronomico
ONFRAY, Michel (2009). Teoria da Viagem: Uma poética da Geografia. Lisboa: Quetzal Editores.
O’NEILL, Martin A. y PALMER, Adrian (2004). «Wine production and tourism: Adding service to a perfect partnership». Cornell Hotel and Restaurant Administration Quarterly, 45(3), 269-284. https://doi.org/10.1177/0010880404263075
PAÜL CARRIL, Valerià; ARAÚJO VILA, Noelia y FRAIZ BREA, José A. (2011). Manual de turismo en la naturaleza y su aplicación en Galicia. Vigo: Servicio de Publicaciones de la Universidad de Vigo.
PENNEBAKER, James W.; FRANCIS, Martha E. y BOOTH, Roger J. (2001). Linguistic Inquiry and Word Count (LIWC): LIWC2001. Mahwah, NJ: Erlbaum.
PEREIRO, Xerardo y FERNANDES, Filipa (2018). Antropologia e Turismo: Teorias, métodos e práxis. Tenerife: PASOS, RTPC.
RÍO RAMA, María C. del; ÁLVAREZ GARCÍA, José; GONÇALVES GÂNDARA, José M.; VALDUGA, Vander y RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Pilar (2014). «Ruta del Vino Ribeira Sacra (Galicia – España): Análisis desde el punto de vista de la oferta enoturística». Turismo & Sociedade, 7(3), 554-575.
RUIZ PULPÓN, Á. R. y CAÑIZARES RUIZ, M. d. C. (2025). «The EuropeanWine Tourism Charter and Its Link with Wine Museums in Spain». Tourism and Hospitality, 6(3), 128. https://doi.org/10.3390/tourhosp6030128
SALVAT SALVAT, Jaume (2018). «Patrimoni enològic i turisme». Treballs de la Societat Catalana de Geografia, 86, 45-64. https://doi.org/10.2436/20.3002.01.159
SANTOMIL MOSQUERA, David (2011). A imaxe exterior de Galiza no século XXI [Tesis doctoral]. Santiago de Compostela: Universidade de Santiago de Compostela. Repositorio Institucional de la Universidade de Santiago de Compostela. Recuperado de http://hdl.handle.net/10347/3654
SANTOS SOLLA, Xosé M. (1992). Geografía de la vid y el vino en Galicia. Vigo: Diputación Provincial de Pontevedra. Servicio de Publicaciones.
SANTOS SOLLA, Xosé M. (2008). «Paisaje e identidad en la promoción de la imagen de los destinos turísticos». En: IVARS BAIDAL, Josep A. y VERA REBOLLO, José F. (eds.). Espacios turísticos: Mercantilización, paisaje e identidad. Alicante: Universitat d’Alacant, 195-205.
SECCIA, Antonio y GARIBALDI, Roberta (2021). «Wine Tourism in Italy». En: COMPÉS LÓPEZ, Raúl y SZOLNOKI, Gergely (eds.). Sustainable and innovative wine tourism: Success models from all around the world. Almería: Cajamar Caja Rural, 197-209.
SIGALA, Marianna (2019). «Building a Wine Tourism Destination Through Coopetition: The Business Model of Ultimate Winery Experiences Australia». En: SIGALA, Marianna y ROBINSON, Richard N. S. (eds.). Wine Tourism Destination Management and Marketing: Theory and cases. Cham: Palgrave Macmillan, 99-112. https://doi.org/10.1007/978-3-030-00437-8_8
SZIVAS, Edith (1999). «The development of wine tourism in Hungary». International Journal of Wine Marketing, 11(2), 7-17. https://doi.org/10.1108/eb008692
TAFEL, Maximilian y SZOLNOKI, Gergely (2021). «Tourism and its Economic Impact in German Wine Regions». En: COMPÉS LÓPEZ, Raúl y SZOLNOKI, Gergely (eds.). Sustainable and innovative wine tourism: Success models from all around the world. Almería: Cajamar Caja Rural, 211-225.
TORRES, Juan P.; BARRERA, José I.; KUNC, Martin y CHARTERS, Steve (2021). «The dynamics of wine tourism adoption in Chile». Journal of Business Research, 127, 474-485. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2020.06.043
TZIMITRA-KALOGIANNI, Irene; PAPADAKI-KLAVDIANOU, Afroditi; ALEXAKI, Anastasia y TSAKIRIDOU, Efthimia (1999). «Wine routes in Northern Greece: Consumer perceptions». British Food Journal, 101(11), 884-892. https://doi.org/10.1108/00070709910301391
UÑA ÁLVAREZ, Elena de y VILLARINO PÉREZ, Montserrat (2019). «Enlazando cultura del vino, identidad, turismo y desarrollo rural en un territorio con denominacion de origen (noroeste de España)». Cuadernos de Turismo, 44, 533-539. https://doi.org/10.6018/turismo.44.404761
VARGAS SÁNCHEZ, Alfonso; PORRAS BUENO, Nuria; PLAZA MEJÍA, María A. y RIQUEL LIGERO, Francisco (2008). «Turismo enológico: Comportamiento del turista y percepción de la población residente». Papers de Turisme, 43-44, 97-111.
VÁZQUEZ RODRÍGUEZ, Xosé M. (2001). «A cultura do viño na Ribeira Sacra: Aproximación á identidade dunha área natural e cultural». Raigame: Revista de Arte, Cultura e Tradicións Populares, 14, 33-41. Recuperado de https://ourensegenuino.com/wp-content/uploads/2024/05/Raigame-14.pdf
WARGENAU, Astrid y CHE, Deborah (2006). «Wine tourism development and marketing strategies in Southwest Michigan». International Journal of Wine Marketing, 18(1), 45-60. https://doi.org/10.1108/09547540610657678
Publicades
Com citar
Descàrregues
Drets d'autor (c) 2026 Carlos Alberto Patiño Romarís, Breixo Martins Rodal, Rubén Camilo Lois González

Aquesta obra està sota una llicència internacional Creative Commons Reconeixement-NoComercial 4.0.